Lộ trình nâng tầm dược liệu sạch: từ nguồn tài nguyên tới chuỗi giá trị bền vững

Việt Nam sở hữu nguồn nguyên liệu thiên nhiên đa dạng — một lợi thế hiếm có để phát triển y học cổ truyền và các sản phẩm từ dược liệu. Tuy nhiên, tiềm năng này chưa được chuyển hóa thành giá trị bền vững do nhiều rào cản về quản lý, kỹ thuật và tổ chức sản xuất. Bài viết phân tích những thách thức chủ chốt và đường hướng để xây dựng hệ sinh thái dược liệu sạch, đáp ứng cả thị trường nội địa lẫn xuất khẩu.

Tài nguyên dược liệu: vốn quý nhưng chưa được khai thác hiệu quả

Theo số liệu được nêu tại tọa đàm do Viện Đông y Việt Nam tổ chức tại Hà Nội, Việt Nam hiện có hơn 5.117 loài cây thuốc và nấm; cùng với đó là 408 loài động vật, 52 loài tảo biển và 75 loại khoáng vật được sử dụng làm thuốc. Con số này phản ánh chiều rộng đa dạng sinh học, tạo nền tảng cho việc phát triển dược liệu và ngành công nghiệp sinh học.

PGS.TS Nguyễn Tuấn Hưng, Viện trưởng Viện Đông y Việt Nam, nhận định nguồn tài nguyên phong phú chính là nền tảng để mở rộng năng lực nghiên cứu, chế biến và phát triển sản phẩm có giá trị gia tăng cao từ dược liệu.

Vấn đề then chốt cản trở chuyển đổi thành giá trị kinh tế

Mặc dù nguồn nguyên liệu phong phú, ngành dược liệu vẫn đối mặt với một số điểm nghẽn ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng và giá trị sản phẩm. Trước hết là khai thác tự phát và thu hái từ thiên nhiên ở nhiều nơi diễn ra thiếu kiểm soát, dẫn tới nguy cơ suy giảm nguồn gen quý. Tình trạng này làm suy yếu nền tảng bền vững của ngành trong trung-long hạn.

Thêm vào đó, vùng trồng quy mô nhỏ lẻ khiến khó áp dụng quy trình sản xuất chuẩn hóa và công nghệ cao. Hệ quả là tỷ lệ nguyên liệu đạt chuẩn chưa cao, năng lực chuỗi giá trị còn yếu và nhiều sản phẩm vẫn được xuất khẩu ở dạng thô hoặc sơ chế đơn giản — dẫn tới giá trị gia tăng thấp.

Một thông tin đáng lưu ý là nguồn cung nội địa hiện chỉ đáp ứng khoảng 25–30% nhu cầu, khiến Việt Nam vẫn phải phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu dược liệu.

Chuẩn hóa và ứng dụng khoa học: hai trụ cột cần củng cố

Các chuyên gia nhấn mạnh phải chuyển từ cách làm manh mún sang phát triển theo chuỗi giá trị có tiêu chuẩn. Trong đó, việc mở rộng vùng trồng đạt GACP-WHO và áp dụng tiêu chuẩn chất lượng trong chọn giống, nuôi trồng, thu hái, sơ chế là điều kiện tiên quyết để đảm bảo an toàn sản phẩm.

ThS Hoàng Thị Yến (Khoa Dược, Trường Đại học Đông Đô) cho rằng nhiệm vụ trọng tâm là đưa khoa học vào từng bước: bảo tồn và lưu giữ nguồn gen, chọn tạo giống có hàm lượng hoạt chất cao và tiến hành nghiên cứu tiền lâm sàng, lâm sàng để xác lập cơ sở khoa học cho hiệu quả và độ an toàn của sản phẩm.

Ngoài ra, ứng dụng công nghệ sinh học, chế biến sâu và chuyển đổi số trong truy xuất nguồn gốc sẽ góp phần nâng cao niêm tin khách hàng và mở rộng khả năng ra thị trường xuất khẩu.

Hệ thống chính sách và mô hình liên kết cần đồng bộ

Để thúc đẩy phát triển dược liệu sạch, các đại biểu đề xuất hoàn thiện khung pháp lý, bao gồm xây dựng tiêu chuẩn quốc gia cho dược liệu và vị thuốc cổ truyền, cũng như các văn bản quy phạm pháp luật đồng bộ giữa các Bộ, ngành. Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị được trích dẫn như một định hướng lớn khi nhấn mạnh phải phát huy giá trị y học cổ truyền, kết hợp với y học hiện đại và nâng cao năng lực hệ thống.

Mô hình hợp tác giữa bốn chủ thể — Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và nhà nông — được xem là khung triển khai phù hợp. Doanh nghiệp giữ vai trò kết nối, chuyển giao kỹ thuật và tổ chức chế biến, trong khi nhà nước cần tạo cơ chế khuyến khích, hỗ trợ vốn cũng như quy hoạch vùng trồng tập trung theo lợi thế địa phương.

Chính sách kiểm soát, bảo tồn và mục tiêu chất lượng giống

Các ý kiến tại tọa đàm đề nghị tăng cường công tác bảo tồn nguồn gen quý, thiết lập ngân hàng gen dược liệu quốc gia và đặt mục tiêu cụ thể về chất lượng giống: hướng tới có 80–90% nguồn giống đưa vào sản xuất đạt tiêu chuẩn. Song song đó là kiểm soát chặt hoạt động nhập khẩu dược liệu, đặc biệt những lô hàng không rõ nguồn gốc, cùng biện pháp xử lý nghiêm các vi phạm trong kinh doanh dược liệu.

Vai trò của doanh nghiệp và nông dân trong chuỗi giá trị

Để tạo động lực đầu tư dài hạn, cần thiết kế chính sách khuyến khích phù hợp cho nhà nông và doanh nghiệp. Doanh nghiệp có thể đảm nhiệm vai trò tổ chức sản xuất quy mô lớn, đầu tư công nghệ chế biến, xây dựng thương hiệu và kết nối tiêu thụ. Nhà nông cần được hỗ trợ kỹ thuật, tín dụng và hợp tác trong các vùng trồng được quy hoạch để đảm bảo nguồn nguyên liệu ổn định và đồng đều về chất lượng.

Sự liên kết giữa các chủ thể sẽ giúp giảm rủi ro thị trường cho người trồng, tăng khả năng kiểm soát chất lượng và nâng cao tỷ lệ sản phẩm giá trị gia tăng trong chuỗi.

Ứng dụng công nghệ và truy xuất nguồn gốc: điều kiện để cạnh tranh

Truy xuất nguồn gốc dựa trên dữ liệu số, áp dụng sinh học phân tử cho chọn giống, và chế biến sâu là những giải pháp kỹ thuật giúp sản phẩm dược liệu Việt Nam tăng sức cạnh tranh. Việc đầu tư vào công nghệ không chỉ nâng cao chất lượng mà còn mở cửa cho các thị trường khó tính, nơi tiêu chuẩn an toàn và chứng nhận nguồn gốc là yêu cầu bắt buộc.

Các bước ưu tiên để hiện thực hóa dược liệu sạch

• Xây dựng và phổ biến tiêu chuẩn kỹ thuật cho từng nhóm dược liệu ưu tiên;
• Quy hoạch vùng trồng tập trung theo lợi thế từng địa phương và khuyến khích mô hình hợp tác sản xuất quy mô lớn;
• Tăng cường chương trình bảo tồn, lưu giữ nguồn gen và phát triển ngân hàng gen;
• Đẩy mạnh nghiên cứu tiền lâm sàng, lâm sàng và ứng dụng công nghệ sinh học để nâng cao hàm lượng hoạt chất;
• Tổ chức hệ thống truy xuất nguồn gốc số và kiểm soát nhập khẩu dược liệu không rõ nguồn gốc.

Kết luận: chuyển từ tiềm năng sang giá trị thực

Việt Nam có đủ lợi thế về tài nguyên để trở thành nhà cung cấp dược liệu sạch và là nguồn nguyên liệu cho ngành y học cổ truyền, mỹ phẩm và thực phẩm chức năng. Tuy nhiên, để biến tiềm năng đó thành lợi ích kinh tế và sức khỏe cộng đồng cần có hành động đồng bộ: tiêu chuẩn hóa kỹ thuật, hoàn thiện chính sách, liên kết giữa các chủ thể và ứng dụng khoa học kỹ thuật. Chỉ khi toàn bộ các mắt xích trong chuỗi giá trị được củng cố, dược liệu Việt Nam mới có thể nâng tầm trên thị trường trong nước và quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Việt Nam hiện có bao nhiêu loài dược liệu?
Thông tin tại buổi tọa đàm cho biết nước ta có hơn 5.117 loài cây thuốc và nấm, cùng nhiều loài động vật, tảo biển và khoáng vật được sử dụng làm thuốc.

2. Nguồn cung dược liệu nội địa đáp ứng bao nhiêu phần trăm nhu cầu?
Theo các đại biểu, nguồn cung trong nước hiện mới đáp ứng khoảng 25–30% nhu cầu.

3. Mô hình “4 nhà” gồm những ai và vai trò ra sao?
Mô hình này gồm Nhà nước – nhà khoa học – nhà doanh nghiệp – nhà nông. Nhà nước làm chính sách và quy hoạch; nhà khoa học cung cấp bằng chứng kỹ thuật; doanh nghiệp kết nối thị trường và tổ chức sản xuất; nhà nông là nguồn cung nguyên liệu.

4. Có mục tiêu cụ thể nào về chất lượng giống dược liệu?
Các đại biểu đề xuất hướng tới đảm bảo 80–90% nguồn giống dược liệu đưa vào sản xuất đạt tiêu chuẩn chất lượng.

Bộ Y tế cũng đã có yêu cầu tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động kinh doanh dược liệu và xử lý nghiêm các trường hợp kinh doanh dược liệu không rõ nguồn gốc, nhằm bảo vệ người tiêu dùng và thị trường trong nước.

Để nhìn sâu hơn về chính sách hợp tác và mục tiêu phát triển dành cho nhóm dân số lớn tuổi — một trong những đối tượng hưởng lợi khi y học cổ truyền được nâng tầm, bạn có thể đọc thêm bài hợp tác quốc tế cho chăm sóc người cao tuổi với phân tích về mục tiêu y tế, chăm sóc dài hạn và hướng học hỏi quốc tế.

Nếu quan tâm tới khía cạnh quản trị chuỗi cung ứng y tế và nỗ lực số hóa để truy xuất nguồn gốc thiết bị y tế — một mô hình có thể tham khảo cho dược liệu — độc giả nên tham khảo bài số hóa chuỗi cung ứng thiết bị y tế để hiểu lộ trình quản lý, truy xuất và thúc đẩy sản xuất nội địa.

Và để xem cách một địa phương tổ chức chiến dịch chăm sóc sức khỏe cộng đồng trực tiếp hỗ trợ những nhóm yếu thế — điều quan trọng khi triển khai các chương trình phát triển dược liệu địa phương — bạn có thể tham khảo bài khám sàng lọc miễn phí ở Buôn Ma Thuột, với phân tích về cơ chế huy động nguồn lực và tiếp cận y tế.